Arendt over de holocaust, ‘banaal’ of ‘radicaal’ kwaad?

Studieclub o.l.v. Bas van Stokkom

 

Bijeenkomsten zes avonden 2021: 27 sep, 11 okt, 25 okt, 8 nov, 22 nov, 6 dec

Tijd 19.30 – 21.30 u

Locatie Boekhandel Van Piere

Cursusgeld € 110,00

 

Over de cursus

In haar boek over het strafproces tegen SS-officier Adolf Eichmann, een van de verantwoordelijken voor de massamoord op Joden, zet Hannah Arendt uiteen dat hij gedachteloos zijn uiterst kwalijke werk verrichtte. Zij zag een gewone man, een ‘grijze duif’ die moeilijk een duivelse Nazi kon worden genoemd. Hij miste het vermogen na te denken over wat hij had gedaan en had gehoorzaam de bevelen van Nazi-leiders uitgevoerd. Om die redenen spreekt Arendt over ‘de banaliteit van het kwaad’.

Die visie ontlokte een storm van protest. De Holocaust kon eenvoudigweg niet het werk zijn van ‘normale mensen’. Daarbij werd snel vergeten dat juist de bureaucratische onnadenkendheid die Arendt voorop plaatste, het Nazi-regiem angstaanjagend maakte. Haar boek is dan ook een scherpe kritiek op iedere vorm van gezagsgetrouw handelen en gedachteloos navolgen. Mede daardoor veranderde ons denken over oorlogsmisdadigers en werden onze ideeën over het kwaad losgekoppeld van ‘de duivelse inborst’. 

Zestig jaar later veroorzaakt Arendts boek nog steeds controverse. Dat heeft niet alleen te maken met haar analyse van het ‘banale kwaad’ maar ook met haar dubbelzinnige beoordeling van Eichmann. Enerzijds wijst ze op zijn gedachteloze gehoorzaamheid, anderzijds meent ze dat hij vanwege zijn actieve steun aan een politiek van massamoord toch moest worden opgehangen.

Rechtsfilosoof Klaas Rozemond betoogt in zijn boek Het menselijk kwaad (2020) dat Arendt zich liet misleiden door de strategie van Eichmann om zichzelf als een ‘radertje’ in de Nazi-machinerie te presenteren. Volgens Rozemond is Arendts eerdere these van het radicale kwaad – verwoord in haar boek over het totalitarisme – overtuigender: Eichmann moet gezien worden als een fanatieke racistische Nazi die welbewust de vernietiging van het Joodse volk organiseerde. Daarop voortbouwend schetst Rozemond de contouren van een nieuw type crimineel die de ideologie van strijd omarmt, recht en moraal verwerpt en tegen beter weten in blijft ontkennen.  

In deze studieclub gaan we nader in op de betekenissen die we kunnen geven aan het enorme en haast onuitsprekelijke kwaad van de Holocaust. Waarin onderscheidt dat kwaad zich van ‘gebruikelijke’ misdadige motieven als hebzucht, lust en eigenbelang? En uiteraard: hoe verhouden de thesen van radicaal en banaal kwaad zich tot elkaar? Tijdens de laatste bijeenkomst focussen we ook op de vraag of het nieuwe type crimineel dat Rozemond schetst, representatief is voor andere, hedendaagse vormen van afgrijselijk kwaad.

 

Over de docent

Bas van Stokkom (1953) is socioloog en filosoof, en is momenteel verbonden aan het Onderzoekscentrum Staat en Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij schrijft veel over conflictbeslechting en pacificatie en is hoofdredacteur van Tijdschrift voor Herstelrecht. Een recent essay is getiteld ‘Objectiviteit op de terugtocht: woede-industrie en feitenvrije politiek in het licht van Hannah Arendts filosofie’. Zie: basvanstokkom.nl

 

Te lezen

Onderstaand boek zal helemaal behandeld worden.

Hannah Arendt - Eichmann in Jeruzalem. De banaliteit van het kwaad. Vertaling W. Scholtz Olympus 2005, ISBN 9789046705209, € 17,50. Klik hier om dit boek aan te schaffen.

 

Van onderstaand boek worden enkele hoofdstukken behandeld.

Hannah Arendt - Verantwoordelijkheid en oordeel. Vertaling Marjolein Stoltenkamp. Lemniscaat derde herziene druk, 2020, ISBN 9789047712411, € 24,95. Klik hier om dit boek aan te schaffen.

Specifiek gaat het om de volgende gedeelten:

- Persoonlijke verantwoordelijkheid onder een dictatuur (pag. 69-96)

- Collectieve verantwoordelijkheid (pag. 191-218)

- Auschwitz voor het gerecht (pag. 249-274)

 

Onderstaande titel wordt behandeld op de volgende hoofdstukken na: hoofdstuk 13, 14, 15 en 20 en het nawoord. Deze hoofdstukken kunt u optioneel lezen, de overige hoofdstukken zijn verplichte leesstof.

Klaas Rozemond - Het menselijk kwaad. Hannah Arendt, Adolf Eichmann en het oordelen over het kwaad. Boom 2020, ISBN 9789024430703, € 24,50. Klik hier om dit boek aan te schaffen.

 

Overige informatie

Aanmelden kan via [email protected] of in de winkel.

Het cursusgeld en eventuele boeken kunnen zowel in de winkel als op factuur voldaan worden.

U heeft twee mogelijkheden om de cursus te volgen:

 - fysieke aanwezigheid in de boekhandel

 - middels online live beeldverbinding

Als de op dat moment geldende wetgeving de fysieke aanwezigheid in de boekhandel onmogelijk maakt, schakelen we over op online live beeldverbinding.

Bestel dit boek.

   

Bestel dit boek.

   

Bestel dit boek.
pro-mbooks2 : libris