Thomas Merton en zijn Bespiegelingen van een schuldige toeschouwer

zondag 14 maart 2021
Thomas Merton en zijn Bespiegelingen van een schuldige toeschouwer

“God heeft zichzelf aan de mensen geopenbaard in Christus, maar Hij heeft zichzelf eerst en vooral geopenbaard als liefde. Absolute waarheid wordt dan begrepen als liefde, en dan niet op zo’n manier dat het liefde in sommige situaties uitsluit. Alleen degene die liefheeft kan er zeker van zijn dat hij contact houdt met de waarheid, die eigenlijk te absoluut is om met het verstand te begrijpen.”

Door ds. Jenno Sijtsma

“God heeft zichzelf aan de mensen geopenbaard in Christus, maar Hij heeft zichzelf eerst en vooral geopenbaard als liefde. Absolute waarheid wordt dan begrepen als liefde, en dan niet op zo’n manier dat het liefde in sommige situaties uitsluit. Alleen degene die liefheeft kan er zeker van zijn dat hij contact houdt met de waarheid, die eigenlijk te absoluut is om met het verstand te begrijpen.”

Dit is een citaat van trappistenmonnik Thomas Merton (1915-1968) in zijn boek Bespiegelingen van een schuldige toeschouwer. Hij was zonder meer een uniek persoon, ook al realiseer ik me dat het unieke voor ieder mens geldt. Met uniek bedoel ik hier de veelzijdigheid van deze monnik, die zoals  op de achterkant van het boek staat ‘ ons deelgenoot maakt van zijn maatschappelijke betrokkenheid, natuurobservaties, filosofische mijmeringen, kritische theologische standpunten en politieke analyses`. En dan nog is het mij te mager, omdat wat Merton hier op de lezer af doet komen op elke bladzijde van een diepgang getuigt, een blijdschap, een cynisme soms ook, waar je niet zomaar overheen leest. Het raakte me diep, en ik vroeg me af of de stilte waarin hij zich in een kluis lange tijd had teruggetrokken, debet was aan deze diepgang en actualiteit van zijn woorden. Het is geen boek om achter elkaar uit te lezen, daarom heeft het ook zo lang geduurd voordat ik het aangedurfd heb deze bespreking te schrijven en te publiceren. Ik zou iedereen die het een genoegen vindt de stilte op te zoeken en woorden te lezen die het hart raken, aanraden het boek aan te schaffen en het regelmatig op te pakken. Willekeurig waar u het open slaat, het stimuleert steeds weer tot nadenken. Zo merkt hij op:” Volgens mij is een van de redenen dat mijn geschriften zoveel mensen aanspreken nu juist dat ik niet zo zeker ben van mezelf en niet beweer alle antwoorden te hebben. Eigenlijk sta ik zelf vaak nog verbaasd over deze `antwoorden’ en dat ik me heb aangewend ze meestal wel paraat te hebben”. Al lezend moest ik regelmatig ook denken aan het enkele jaren geleden voor het eerst in het Nederlands verschenen boek van zijn hand Overdenkingen in eenzaamheid. Daarin beklemtoont Merton dat voor hem liefde en eenzaamheid de enige grond van ware volwassenheid en vrijheid zijn. Hij voerde daarin dialogen met God, want juist in de stilte laat God zich vinden. Ik heb het boek er nog even bij gepakt en lees:” Onze kennis van God wordt volmaakt door dankbaarheid: we zijn dankbaar en verheugen ons omdat we de waarheid ervaren dat Hij liefde is”.

Opnieuw vertaald en actueel
Het bijzondere boek Bespiegelingen van een schuldige toeschouweer verscheen voor het eerst in 1966 en een paar jaar later kwam er de Nederlandse vertaling. Nu, vijftig jaar later komt deze nieuwe vertaling uit, omdat zijn bespiegelingen nog niets aan actualiteit hebben ingeboet. Juist in deze moeilijke coronatijd lijkt mij het boek van enorme waarde voor ieder mens, die als het ware ingeklemd is tussen wat hij zou willen en wat niet kan. Merton: “De maatschappij vervreemdt mensen en roept hen tegelijkertijd op mee te werken aan hun eigen vervreemding. Ze komen in opstand. Dan wordt het proces van vervreemding opgeschroefd en wordt de sociale controle steeds willekeuriger. Dat resulteert dan in een nog breder en woedender verzet. Het einde van het verzet is een revolutie…”. Dat was voor Merton een absolute zekerheid, en een die naar de afgrond leidt. Ook voor ons geldt vandaag dat deze woorden een beklemmende waarheid bevatten en zeker ook een waarschuwing inhouden waaraan we niet straffeloos voorbij kunnen gaan. Daarom laat ik u en dan met name in deze verkiezingstijd, een ander citaat horen, waar hij schrijft:” Je moet leren om niet alleen maar te leven of te handelen op basis van ideologische principes die lijken te passen bij je eigen idee van identiteit en waarmee je op een geloofwaardige manier kunt afstemmen tussen ‘ja` en ‘nee`. Je moet leven als christen, handelen als christen, met een manier van leven en doen die voortkomt uit het onvoorwaardelijke ‘ja` van Christus op de wil van de Vader.”  Maar tegelijkertijd geeft Merton eerlijk aan dat ook hij zelden leeft in het volle besef wat het betekent christen te zijn.

Actualiteit
Ik noemde het woord al eerder met betrekking tot deze bespiegelingen die op ons afkomen. Merton schrijft: ”We hebben alles waarnaar we ooit verlangd hebben en toch zijn we ontevredener dan we ooit zijn geweest”. Dat klinkt ook uit een laatste citaat: ”We zijn zo geobsedeerd door doen dat we geen tijd en verbeelding meer hebben voor zijn. Ten gevolge hiervan worden mensen niet meer gewaardeerd om wat ze zijn, maar om wat ze doen of om wat ze hebben – om hun bruikbaarheid. Wanneer de mens wordt gereduceerd tot zijn functie, wordt hij in een slaafse, vervreemde toestand gebracht”.

Het is helaas maar al te waar dat vele ouderen het gevoel hebben dat ze er niet meer toe doen. Velen vrezen, misschien niet ten onrechte, dat ze voor ze het weten niet meer in het ziekenhuis kunnen worden opgenomen met alle gevolgen van dien! Maar ook voor veel jongeren is het een gemis dat ze niet meer zó met elkaar kunnen omgaan als voor hun groei noodzakelijk is, Ze hebben de zin van het leven achter zich gelaten en zien het uitzichtloze als een reële dreiging op zich afkomen. Ook hier met alle gevolgen van dien! Merton wijst voor een ieder van ons door alles wat hij opmerkt een weg die we kunnen en moeten gaan. Het komt erop aan naaste te zijn, met een luisterend hart en een open oor, juist voor hen die dicht bij ons wonen en leven. Om daardoor en zo de tekenen te verstaan die in het samenleven met elkaar de waarde van elk mensenkind zichtbaar maakt.  Dat maakt ons leven tot een waardevol, doorleefd en uniek bestaan.

Bespiegelingen van een schuldige toeschouwer, door Thomas Merton
Uitg. Damon, 359 blz.
Prijs € 29,90
ISBN: 9789463402835

Overdenkingen in eenzaamheid, door Thomas Merton,
Uitg. Damon, 144 blz.
Prijs € 16,90
ISBN: 9789463402552

pro-mbookslibr2 : libris